Anestezi Aldığımızda Bilinç Nereye Gider?

İnsanlık yüzyıllar boyunca yaşamı anlamaya çalıştı. Önce gökyüzüne baktı. Sonra doğayı inceledi. Ardından atomları keşfetti. Hücreleri tanıdı. Organları sınıflandırdı. Beynin bölgelerini haritalandırdı. Her yeni keşif insanlığa yaşam hakkında daha fazla bilgi verdi. Fakat bilim derinleştikçe beklenmedik bir gerçek ortaya çıktı. Yaşamın sırrı yalnızca parçaların içerisinde saklı değildi. Yaşamın sırrı parçalar arasındaki ilişkilerdeydi. Bugün sistem teorisi, nörobilim, biyoloji, fizik ve ağ matematiği aynı gerçeğe işaret etmektedir. Evrende hiçbir şey tek başına var olmaz. Atomlar birbirleriyle ilişki kurar. Moleküller birbirleriyle ilişki kurar. Hücreler birbirleriyle ilişki kurar. Organlar birbirleriyle ilişki kurar. İnsanlar birbirleriyle ilişki kurar. Yaşamın temel dili bağlantıdır.

INVENTION Nefes® yaklaşımı bu noktadan doğar. Bu yaklaşıma göre yaşamın özü yalnızca madde değildir. Yaşamın özü ritimdir, bağlantıdır, iletişimdir ve organizasyondur. İnsan bedeni trilyonlarca hücrenin oluşturduğu devasa bir biyolojik ağdır. Sinir sistemi başlı başına bir enformasyon ağıdır. Kalp, beyin, hormon sistemi, bağışıklık sistemi ve metabolizma sürekli veri alışverişi içerisindedir. İnsan bedeni durağan bir yapı değildir. İnsan bedeni her an kendisini yeniden organize eden yaşayan bir sistemdir. Nefes ise bu sistemin merkezindeki temel ritimdir. Çünkü her nefes alışımızda yalnızca akciğerlerimiz hareket etmez. Kalp ritmimiz değişir. Kan kimyamız değişir. Sinir sistemimizin dengesi değişir. Beyin aktivitemiz değişir. Duygularımız değişir. Düşüncelerimiz değişir. Bir nefes organizmanın tamamında yankı oluşturan biyolojik bir olaydır. Bu nedenle INVENTION Nefes® perspektifinde sağlık bağlantısal uyumdur. Denge ritimlerin senkronizasyonudur. Bilinç ise bu organizasyonun ortaya çıkardığı en yüksek düzeyli deneyimdir.

İnsan deneyimini daha iyi anlayabilmek için beyin, zihin ve bilinç arasındaki farkı ayırt etmek gerekir. Beyin fiziksel yapıdır. Nöronlardan, sinapslardan, elektriksel sinyallerden ve biyolojik süreçlerden oluşur. Zihin ise beynin oluşturduğu deneyimsel organizasyondur. Düşünceler, anılar, duygular, hayaller, kararlar ve benlik hissi zihnin faaliyetleridir. Bilinç ise bu deneyimin bütünsel farkındalığıdır. INVENTION Nefes® yaklaşımında bu ilişkiyi anlamanın en güçlü yollarından biri piyano benzetmesidir. Beyin piyanodur. Zihin piyanoyu çalan sanatçıdır. Bilinç ise ortaya çıkan müziktir. Bir piyano ne kadar mükemmel olursa olsun kendi başına müzik üretemez. Bir piyanist ne kadar yetenekli olursa olsun önünde bir piyano olmadan müzik oluşturamaz. Müzik, piyanonun ve piyanistin uyumlu birlikteliğinden doğar. İnsan deneyimi de benzer şekilde ortaya çıkar. Beyin fiziksel altyapıyı oluşturur. Zihin bu altyapıyı kullanarak deneyimi organize eder. Bilinç ise bu organizasyonun sonucunda ortaya çıkan farkındalık hâlidir.

Tam da bu noktada insanlığın en büyük sorularından biri ortaya çıkar. Anestezi aldığımızda gerçekte ne olur? Bilinç nereye gider? Bir ameliyat masasına uzandığınızı düşünün. Doktorlar hazırlıklarını tamamlar. Anestezi uzmanı damar yolundan ilacı verir. İlaç birkaç saniye içerisinde kana karışır. Kalbiniz ilacı beyne taşır. İlk birkaç saniye içerisinde zihinsel berraklık azalmaya başlar. Dikkat dağılır. Çevredeki sesler uzaklaşır. İç konuşmalar yavaşlar. Ardından düşünceler arasındaki süreklilik bozulmaya başlar. Birkaç saniye sonra göz kapakları ağırlaşır. Sonra her şey sessizleşir. Saatler sonra gözlerinizi açarsınız. Ameliyat tamamlanmıştır. Zaman geçmiştir. İnsanlar sizinle konuşmaktadır. Fakat sizin deneyiminizde yalnızca birkaç saniye yaşanmış gibidir. İşte bu durum nörobilimin en büyük gizemlerinden birine işaret eder.

Anestezik ilaç beyne ulaştığında öncelikle nöronların birbirleriyle iletişim kurma biçimini değiştirir. Beynin bazı bölgelerinde iletişim yavaşlar. Bazı bölgelerinde baskılanır. Özellikle GABA sistemi üzerinden çalışan birçok anestezik madde sinir hücrelerinin bilgi aktarımını azaltır. Ardından beynin büyük iletişim merkezlerinden biri olan talamus etkilenmeye başlar. Talamus, dış dünyadan gelen bilgilerin büyük bölümünü organize ederek beynin ilgili bölgelerine yönlendiren merkezi bir kavşak gibidir. Görme, işitme ve bedensel duyuların önemli bir kısmı bu merkez üzerinden işlenir. Anestezi derinleştikçe talamus ile beyin korteksi arasındaki koordinasyon zayıflar. Dış dünyadan gelen bilgiler beyne ulaşmaya devam eder fakat artık bütünsel bir deneyime dönüşemez.

Bu süreç ilerledikçe beynin farklı bölgeleri arasındaki senkronizasyon da bozulur. Normal şartlarda beynin görme merkezleri, işitme merkezleri, hafıza ağları, dikkat sistemleri, duygusal merkezleri ve benlik ağları sürekli veri alışverişi yapar. Bu büyük koordinasyon sonucunda “ben şu an buradayım” deneyimi ortaya çıkar. Anestezi sırasında ise bu koordinasyon çözülmeye başlar. Beyin tamamen kapanmaz. Nöronlar yaşamaya devam eder. Elektriksel aktivite devam eder. Hücreler yaşamını sürdürür. Fakat bütün bu sistemleri ortak bir deneyime dönüştüren küresel organizasyon geçici olarak görünmez hâle gelir. Günümüzde yapılan beyin görüntüleme çalışmaları özellikle benlik hissi ile ilişkili olan Default Mode Network ağının anestezi sırasında önemli ölçüde baskılandığını göstermektedir. Bu ağ kişinin kendisini algılaması, geçmişini hatırlaması, geleceğini planlaması ve benlik hissini sürdürmesiyle ilişkilidir. Ağın aktivitesi azaldıkça “ben” deneyimi de çözülmeye başlar. Bu nedenle kişi saatler süren ameliyatı birkaç saniyelik bir boşluk gibi deneyimler. Çünkü zamanı ölçen şey saat değildir. Zihindir. Zihinsel süreklilik ortadan kalktığında zaman algısı da ortadan kalkar.

Bilimsel açıdan bugün elimizdeki en güçlü açıklama budur. Anestezi sırasında bilinçli deneyimi oluşturan beyin ağlarının entegrasyonu geçici olarak bozulmaktadır. Fakat burada çok daha derin bir soru ortaya çıkar. Eğer bilinç yalnızca beynin ürettiği bir sonuçsa, beynin hangi noktasında “ben” ortaya çıkmaktadır? Milyarlarca nöronun elektriksel faaliyeti hangi aşamada öznel deneyime dönüşmektedir? İnsan neden yalnızca bilgi işleyen biyolojik bir sistem değildir de kendi varlığının farkında olan bir özne hâline gelir? İşte nörobilimin bugün hâlâ kesin olarak cevaplayamadığı soru budur.

Roger Penrose ve Stuart Hameroff tarafından geliştirilen Orch-OR teorisi bu nedenle büyük ilgi görmüştür. Bu teori bilincin yalnızca nöronlar arasındaki iletişimden oluşmayabileceğini, daha temel düzeylerde gerçekleşen süreçlerin de rol oynayabileceğini öne sürmektedir. Teori henüz doğrulanmış değildir. Buna rağmen önemli bir kapı açmaktadır. Çünkü bilincin doğası konusunda bilimsel tartışma hâlâ devam etmektedir.

INVENTION Nefes® yaklaşımı bu noktada farklı bir yorum sunar. Beyin piyanodur. Zihin piyanisti temsil eder. Bilinç ise ortaya çıkan müziktir. Anestezi sırasında piyano ortadan kalkmaz. Beyin yaşamaya devam eder. Tuşlar yerindedir. Teller yerindedir. Mekanizma çalışmaktadır. Fakat piyanist geçici olarak sahneden çekilir. Müziğin duyulmamasının nedeni piyanonun yok olması değildir. Müziği oluşturan organizasyonun askıya alınmasıdır. Bu yaklaşımda anestezi sırasında kaybolan şey bilinç değil, zihnin bilinçli deneyimi oluşturma kapasitesidir. Saatler sonra anestezinin etkisi azaldığında beynin ağları yeniden senkronize olur. Talamus ile korteks arasındaki iletişim yeniden güçlenir. Benlik ağları yeniden aktifleşir. Zihin yeniden organizasyon kurar. Piyanist yeniden piyanonun başına geçer. Ve müzik yeniden başlar. İnsan gözlerini açar. Dünya geri gelir. Zaman yeniden akmaya başlar. Benlik hissi yeniden ortaya çıkar.

Sonuç olarak anestezi bize yalnızca beynin nasıl çalıştığını öğretmez. Anestezi bize insan deneyiminin ne kadar olağanüstü bir organizasyon olduğunu gösterir. Bilim bugün piyanonun nasıl çalıştığını büyük ölçüde açıklayabilmektedir. Piyanistin hareketlerini de giderek daha iyi anlamaktadır. Fakat müziğin nasıl ortaya çıktığı sorusu hâlâ insanlığın önündeki en büyük gizemlerden biridir. Belki de insanlık uzun yıllar boyunca yanlış soruyu sordu. “Bilinç nereye gidiyor?” sorusu yerine sorulması gereken soru şudur: “Bilinçli deneyimi görünür hâle getiren organizasyon nasıl oluşuyor?” Çünkü yaşamın her düzeyinde aynı ilke karşımıza çıkmaktadır. Atomlar bağlantılar kurar. Hücreler bağlantılar kurar. Organlar bağlantılar kurar. Sinir ağları bağlantılar kurar. İnsanlar bağlantılar kurar. Yaşam bağlantılar kurar. Ve bilinç, belki de bu devasa bağlantısallığın kendisini deneyimleme biçimidir. Anestezi sırasında sessizleşen şey yaşam değildir. Sessizleşen şey müziktir. Beyin varlığını sürdürür. Zihin geçici olarak geri çekilir. Müzik durur. Sonra organizasyon yeniden kurulur, piyanist yeniden yerine oturur ve evrenin en gizemli melodilerinden biri yeniden duyulmaya başlar: Ben.

Alkın Yöney